دستگاه هاي موسيقي ايراني
منبع :دايرة المعارف زرين ،گردآورنده م. آذينفر ، ثبت در كتابخانه ملي به تاريخ 49/1/30
موسيقي امروزي ايران عبارت از هفت دستگاه است: شور، ماهور ، همايون ، سه گاه ، چهارگاه، نوا و راست پنجگاه
دستگاه به آوازي گفته مي شود كه طرز بستن درجات گام آن ، و فواصل جزء آن ، شباهت بگام ديگري نداشته باشد.
آوازهاي ايران را به سه قسمت متمايز مي توان ترتيب نمود: دستگاه _ نغمه _ گوشه ، و اگر موسيقى ايران را مملکتى فرض کنيم، دستگاه را به استان، نغمه را شهر و گوشه را به خانه مىتوان تعبير کرد.
شرط دستگاه بودن آنست كه از حيث گام داراي چهارم و پنجم درست بوده ، و ضمنا در فواصل بين نت ها نيز مستقل باشد يعني شباهت بگام ديگري نداشته باشد. اين نوع را دستگاه مي توان گفت، زيرا قابل اينست كه داراي نغمات و گوشه هاي مختلف باشد مانند دستگاه هاي شور ، ماهور ،چهار گاه ،همايون و غيره.
در هر دستگاه دو نوع آواز اصلي و فرعي مي توان داشت :اصلي آوازيست كه در همان گام است مثل داد، آذربايجاني و غيره ،اما فرعي آوازيست كه از دستگاه ديگري قرض شده است.
نغمه _ چنانچه گفتيم نغمه را مي توان به منزله ي شهري از ولايتي تصور كرد. همانطور كه مشهد و سبزوار و تربت حيدريه و غيره، شهرهاي ايالت خراسان و در هريك از آنها رنگ اجتماعي و عادات كلي ايالت خراسان را مي توان يافت ، در دستگاه شور هم از نغمات ابو عطا_ دشتي _ بيات ترك و غيره ، رنگ كلي و لهجه ي مخصوص شور را مي توان استنباط نمود.
گوشه _ گوشه عبارت از آهنگي است كه در فاصله ي بك دانگ يا يك پنجم ادا شود . عموما از چند نت تجاوز نمي كند و گوشه داراي تقسمات جز نمي باشد.
دستگاه شور _ آوازي است كه با دوق مشرقيها موافق و سهل و مورد پسند عمومي است ، زيرا فواصل پرده هاي آن خيلي با هم فرق ندارند. و اغلب نغمات طوائف و ايلا ت و عشاير در زمينه ي اين دستگاه است.
نغمات شور_ عبارتست از : ابوعطا _ بيات ترك_ افشاري_ دشتي ، و گوشه هاي شور از اين قرارند : سلمك ، رضوي ، شهناز. كوچك و بزرگ حسيني ، دو بيتي ، خارا ، ملانازي ، گريلي
بيات اصفهان _ بيات اصفهان را دستگاه نمي دانند ولي در اين عصر به تدريج اهميت پيدا كرده است. گوشه هاي آن جامه دران ، بيات راجع ، عشاق ، عبادت ( يك نوع مثنوي است).
دستگاه ماهور _ در ماهور آنچه معمولست ، عبارت از آوازهاي كوچكي است كه گوشه مي ناميم ، از گوشه هاي مهم ماهور : داد ، نيريز ، دلكش ، شكسته ، عراق ، راك ، خوارزمي و خاوران را مي توان نام برد. استادان موسيقي عقيده دارند ، كه موسيقي بين الملل را در دستگاه ماهور مي توان اجرا كرد ، و زمينه ي آواز ماهور با متعلقاتش خيلي غني تر از زمينه اي است كه امروزه موسيقي بين الملل دارد.
در واقع هر گوشه و هر آهنگي از ماهور نمونه اي از موسيقي هاي قديم ايران و يونان و گامهاي مختلفي است ، كه اسمشان و طرزشان در تاريخ موسيقي قديم نام برده مي شود.
همايون _ دستگاه همايون شباهت بسيار به گام كوچك دارد . و با گوشه هاي : بختياري ، چكتوك ، بيداد، شوشتري ، عشاق، ليلي و مجنون و ساقي نامه اجرا مي شود.
دستگاه سه گاه _ معمولا آنچه در چهارگاه زده مي شود ،تقريبا همان اسامي و روش در سه گاه نيز زده مي شود ، فقط چون گام فرق نموده ، تفاوت بسيار مي نمايد. گوشه هاي سه گانه بدينقرارند :زابل ، مخالف، مغلوب، حصار ،كرشمه ...
دستگاه چهارگاه _ در گام چهار گاه هميشه دو علامت نيم پرده برشو و دو علامت ربعي قروشو با هم وارد شده اند.گوشه هاي آن عبارتند از : کرشمه ، بدر، زابل ، بسته نگار، مخالف ، حصار، سازبانگ، حدي ، پهلوي و منصوري.
دستگاه نـوا_دستگاه نوا گام مستقلي ندارد ، يعني بين گام شور است و گوشه ها هر کدام به واسطه ي شخصيت آهنگ و وزن شناخته مي شوند : كرشمه ، گردانيه ، بيات راجع ، عشاق ، عراق ، نيشابورك ، نهضت ، رهاب ، تخت كاوس ، عشيران، حسيني ، بوسيلك، نيريز از گوشه هاي اين دستگاه است.
دستگاه راست پنجگاه _ همان گام ماهـور است. ولي موسيقي دانان سطحي از درك آن عاجز مي باشند.
راست _ خود يك آوازي بوده ، كه در موسيقي قديم ما عنواني دارد ، و پنجگاه هم گوشه اي است ولي امروز اصل موضوع مهمتر از اين دو گوشه است و در واقع آوازيست، كه همه ي آواز هاي در آن زده مي شود. زنگ شتر قديم ، پروانه ، روح افزا، عشاق، سپهر، بحرنور، نهيب، محير، قرچه ، نفير فرنگ، نوروز عرب، ابوالچپ ، راك عبدالله ، راوندي، طرز، ليلي و مجنون، نغمه ، رنگوله ، نيريز گوشه هاي آن است.
منبع :دايرة المعارف زرين ،گردآورنده م. آذينفر ، ثبت در كتابخانه ملي به تاريخ 49/1/30
_______________________________________________________________________
دانستنيهاي موسيقي - عضويت - درباره ما - نظر خواهي Guestbook
bravenet.com